IJs: de grootste vijand van de ijsvogel

Hoewel de ijsvogel geen dagelijkse verschijning is neemt het aantal waarnemingen toe. Dit kan te maken hebben met klimaatverandering en het daarmee samengaande  minder vaak dichtvriezen van de plekken waar de ijsvogel zijn voedsel vergaart. Aan zijn prachtige kleuren dankt de vogel zijn bijnaam “vliegende edelsteen”. De naam ijsvogel heeft iets wrangs en tegenstrijdigs in zich. Dichtgevroren oppervlaktewater betekent voor de ijsvogel: geen eten. Dat betekent niet alleen honger, maar ook tekort aan vet uit de stuitklier om het verenpak waterafstotend te houden. Daarom is het zaak tijdig weg te trekken naar ijsvrij gebied. Mannetjes wachten vaak langer met wegtrekken dan de vrouwtjes. Het lijkt er op dat zij moeite hebben met het verlaten van hun territorium en broedplek. Wij mensen kunnen de ijsvogel helaas niet helpen met een voedertafel en vetbolletjes. Hooguit kunnen we delen van sloten ijsvrij proberen te houden en zorgen voor over het water hangende takken. Daarnaast zijn er op steeds meer plekken ijsvogelwanden te zien: van broedholen voorziene natuurlijke steile oevers tot betonnen muurtjes met daarin prefab broedwoningen. Je vindt er nu ook twee in het Bentwoud.

Foto: Pieter van Dijk

In de verhalen van Toon Tellegen bezit de olifant een onbedwingbare neiging om in bomen te klimmen. Elke keer loopt dit uit op pijnlijke kneuzingen, want telkens weer valt hij op een moment van onachtzaamheid naar beneden. Wanneer de olifant het plan heeft opgevat boven in de eik zijn verjaardag te vieren en alle andere dieren uit te nodigen, ziet hij kans zelfs de vogels, die anders nooit vallen, in zijn val mee te sleuren. Gelukkig overleven alle dieren het avontuur. In werkelijkheid ligt de zaak een stuk ingewikkelder. Een forse massa vormt bij een val een enorm risico.
Toch zijn er dieren die van vallen hun dagelijks werk hebben gemaakt. Zo laat de jan van gent, een zeevogel met een spanwijdte van een kleine 2 meter en een gewicht van bijna 3 kilo, zich van 30 meter hoogte in zee storten op jacht naar vis. Hij bereikt daarbij een snelheid van bijna 100 kilometer per uur. Hoewel hij zijn vleugels opvouwt is de klap op het water gigantisch. Het opspattende water biedt een spectaculair beeld en ondanks de hoge weerstand die het water biedt schiet de vogel onder water nog zo’n 4 meter door. De enorme klap die zijn kop te verduren krijgt wordt opgevangen door zijn airbag, een met lucht gevulde holte onder de hoofdhuid.
De ijsvogel verkrijgt zijn voedsel op een vergelijkbare manier. Het liefst duikt hij vanaf een over het water hangende tak in het water wanneer hij een visje waarneemt. Door zijn geringe gewicht van gemiddeld 40 gram is de klapper die hij maakt niet te vergelijken met die van de jan van gent. Toch is ook hij goed toegerust om zijn duik tot een succes te maken. Snavel en kop zijn zo gevormd dat ze bij het doorklieven van het water zo weinig mogelijk weerstand ondervinden. In Japan rijdt een hogesnelheidstrein waarvan de ingenieurs de voorzijde van de locomotief de vorm hebben gegeven van een ijsvogelkop. Door deze stroomlijn rijdt de trein zuiniger. Het voornaamste doel is evenwel dat in de vele tunnels die het traject rijk is de lucht door de voortrazende trein minder wordt samengeperst, waardoor de hinderlijke tunnelknal bij het verlaten van de tunnel wordt voorkomen. Er bestaat een speciale technische wetenschap, de bionica, die er op gericht is in de natuur voorkomende handige aanpassingen te gebruiken in de techniek.

Argumenten tegen Verlengde Bentwoudlaan slaan aan bij Provincie

Verschillende politieke partijen krabben zich achter de oren als het gaat om de aanleg van de Verlengde Bentwoudlaan. Dit bleek bij de commissievergadering Verkeer van Provinciale Staten van Zuid-Holland. De Vereniging Vrienden van het Bentwoud roept de politiek op om de aanleg van deze weg niet door te laten gaan.

Samen met bewoners en deskundigen trok de vereniging op deze commissievergadering de onderbouwing van de provincie ernstig in twijfel. De gebruikte cijfers blijken niet te kloppen: 30% van het verkeer in de rapporten blijkt te bestaan uit spookauto’s: auto’s die alleen in de rapporten voorkomen. Een betrokken agrariër rekende voor dat de weg voor veertig vrachtauto’s per dag wordt aangelegd oftewel één miljoen belastinggeld per vrachtauto. Voor- en tegenstanders zijn het er over eens dat de aanleg van de Verlengde Bentwoudlaan de knelpunten in Hazerswoude en Boskoop niet oplost, maar verergert. Iedereen vindt dan ook dat er een integraal plan moet komen met ten noorden van Boskoop een oeververbinding over de Gouwe.

De Vrienden van het Bentwoud pleiten al jaren voor zo’n plan op regionaal niveau waarin wonen, werken, vervoer en groene recreatie een afgewogen plek krijgen. “Eerst aanleggen en dan gaan nadenken, dat is natuurlijk niet verstandig”, zegt Siep Eilander, voorzitter van deze vereniging. “Het is winst dat dit gevoelen nu breed begint te leven bij de politieke partijen.”

Met de aanleg van de Verlengde Bentwoudlaan zou het Bentwoud opnieuw een groot gebied verliezen. Van de oorspronkelijk beloofde 1300 hectare is dan nog de helft over. Met die omvang kan het Bentwoud het doel van een robuust bos met allure – waarvoor je dan als Zuid Hollander niet naar de Veluwe hoeft – niet meer waarmaken. “Wij doen dan ook een klemmend beroep op de politiek om naar andere oplossingen te zoeken op basis van een integraal plan”, aldus Eilander.

Geslaagde winterwandeling op ‘derde kerstdag’

Voor de tweede maal organiseerde onze vereniging op ‘derde kerstdag’ een winterwandeling. Ditmaal deden we dat samen met Staatsbosbeheer. Zonder er al te veel reclame voor te maken meldden zich zo’n 60 mensen voor dit evenement. Onze vereniging kan altijd rekenen op de geweldige steun van een aantal mensen dat zich wil inzetten. Voor één keer noemen we de namen van de crew: Ab en Ellen, Cor, Kees, Harry, Ton, Ria, Dirk, Marjan en Siep. Van Staatsbosbeheer waren de aankomende boswachters Nadine en Jonathan erbij. Niet onvermeld laten we Donna die meehielp als onderdeel van haar maatschappelijke stage.

Linksboven de hulptroepen als de klus van het opzetten is geklaard

Vorig jaar zijn we vanuit parkeerterrein Bentwoud West gestart, deze keer hebben we een wandeling door het midden van het Bentwoud uitgezet. We begonnen met instemming van de eigenaar Green Real Estate op de heuvel van het ‘Landgoed Bentwoud’. De ronde voerde onder meer door het begrazingsgebied. Voor veel deelnemers was het een eyeopener dat je hier met opstapjes over het hek kunt binnenwandelen. De overvloedige regen van de afgelopen periode maakte het hier en daar een drassig gebeuren, maar daar waren de gewaarschuwde deelnemers op voorbereid. Na een wandeling met tekst en uitleg van een dikke anderhalf uur kon iedereen op de heuvel de innerlijke mens versterken met naar keuze Glühwein of thee en een broodbol met snert.

Uit de reacties na afloop viel op te maken dat dit voor herhaling vatbaar is. Als we dit in 2018 weer doen, dan kunnen we al bijna gaan spreken van een nieuwe traditie. Logisch is dat we dan het oosten van het Bentwoud met een bezoek gaan vereren.

Een zanglijster trotseert de kou

Zou dit de lijster zijn die een groot deel van het jaar, verscholen in de boomtoppen van het Bentwoud, zo mooi voor ons heeft gezongen? Waarschijnlijk niet. Het grootste deel van de zanglijsters die in Nederland gebroed hebben, is vertrokken naar Zuid-Engeland, Frankrijk en Spanje. Van de lijsters die vanuit Scandinavië naar deze warmere streken trekken, blijft een gedeelte in Nederland overwinteren. Niet onverstandig; in het zuiden loop je nog steeds een gerede kans in de braadpan te verdwijnen, terwijl het in het noorden ijzig koud kan zijn. Wat dat betreft zal de sneeuw die het Bentwoud onlangs bedekte een koude verrassing zijn geweest.

Foto: Pieter van Dijk

Voor een gezonde vogel is dit, als het niet te lang duurt, geen probleem. In het najaar wordt een vetreserve aangelegd waarop een paar dagen geteerd kan worden. Er moet echter wel flink gegeten worden om die reserve op peil te houden. Lukt dit niet, dan betekent dit het einde voor de vogel en veel vogels halen inderdaad het voorjaar niet. Gelukkig zien de overlevers meestal wel kans de vogelstand op peil te houden door de afgenomen concurrentie wat betreft voedselaanbod en ruimte voor een territorium.
De lichaamstemperatuur van een vogel bedraagt zo’n 40 ℃. Dat is een enorm verschil met de buitentemperatuur. Vooral in de winter. Het op temperatuur houden van zo’n klein lijfje kost erg veel energie. Gelukkig zijn vogels goed geïsoleerd. Tussen de veren zit veel lucht en door de veren iets op te zetten kan het isolerend vermogen van het verenpak nog iets worden verhoogd. Maar die koude pootjes dan? Wie begin jaren ‘60 vanuit zijn bed met z’n grote blote voeten op het koude zeil stapte weet zich waarschijnlijk nog goed te herinneren hoe ontmoedigend dit kon zijn. Gelukkig bevat de anatomie van een vogel een slimmigheidje om te voorkomen dat er te veel warmte via de kale blote pootjes verloren gaat. De truc is om de temperatuur van het niet  bevederde pootje net een paar graden boven de buitentemperatuur te houden. Omdat het kale pootdeel geen spieren bevat maar alleen pezen is er daar beneden weinig energie en dus niet zo veel bloed nodig. Het weinige warme bloed dat in de poot door de slagader naar beneden stroomt geeft zijn warmte af aan het via de ader naar boven terugstromende koelere bloed. Dit is mogelijk doordat slagader en ader heel dicht tegen elkaar aanliggen en zo een soort warmtewisselaar vormen. Op die manier blijf er zo veel mogelijk warmte in het lichaam. Het systeem wordt vervolmaakt doordat de aderen ’s winters verhuizen van net onder de huid naar de kern van de poot. Nu nog even zorgen dat de bloedvaatjes in de huid zich vernauwen en laat de winter maar komen!

Winterwandeling in het Bentwoud, doe mee op woensdag 27 december

Na de kerstdagen ook zin om naar buiten te gaan en lekker uit te waaien? Loop dan mee met  de  winterwandeling in het Bentwoud op “derde kerstdag” 27 december tussen
13.00 -16.00 uur. Je kunt mee met de gidsen van De Vrienden van het Bentwoud en Staatsbosbeheer voor een stevige wandeling van ongeveer anderhalf uur. Na de wandeling staat er een lekkere broodbol met soep voor je klaar. Aanmelden vooraf is noodzakelijk.

De route loopt voor een deel door het gebied waar de Schotse runderen grazen (onverhard, de hond kan niet mee). Een mooi en stil stuk van het Bentwoud waar je anders misschien niet zo gemakkelijk komt. Hiervoor is het zeker nodig dat je laarzen of ander waterdicht schoeisel hebt. Voor mensen die hier tegenop zien wijzen de gidsen je een andere, en ook mooie weg terug naar het startpunt. Deze tweede variant loopt dus over goed begaanbaar terrein en is ook met een hond aan de lijn te wandelen.

Na afloop kom je weer op temperatuur bij de vuurkorf met warme chocola of Glühwein, en kun je genieten van een broodbol met heerlijke, warme snert.
De details op een rij:
Datum: woensdag 27 december 2017 vanaf 13.00 uur. De laatste gids vertrekt om 13.30 uur.
Startpunt:  bij parkeerplaats Bentwoud-Noord, het Landgoed Bentwoud op de heuvel.
Kosten: € 4,00 p.p. incl. een broodbol met snert. Kinderen tot 12 jaar gratis.
Aanmelden: aanmelden is noodzakelijk via e-mailadres info@bentwoud.info onder vermelding van het aantal personen.
Tip: doe stevige schoenen aan, zeker voor het begrazingsgebied zijn hoge waterdichte schoenen of laarzen nodig. En neem een verrekijker mee om de roofvogels en hazen te ontdekken.

Geslaagde najaarsvergadering

“Van 1300 hectare naar 725, een gemiste kans door politiek korte termijn denken en fixatie of financiën. Jullie zetten een mooie en terechte stip op de horizon van 2100”. Dat stelde Chris Kalden, voorzitter van het bestuur van de Stichting het Groene Hart en spreker op onze najaarsbijeenkomst. Peter Vlasveld, samensteller van de publicatie De Drooggemaakte Noordplas, bood het historische perspectief op het Bentwoud.

Zo’n 70 leden van onze vereniging hebben genoten van de sprekers en de gezelligheid onderling. Chris Kalden licht toe waarom de cultuurhistorie en ecologie van het Groene Hart van wereldklasse zijn. Een aantal ontwikkelingen vormt een extra uitdaging voor het Groene Hart: de decentralisatie van verantwoordelijkheden voor onze leefomgeving van Rijk naar provincies en gemeenten, en de beperktere rol die deze overheden willen spelen door de samenleving aan te spreken. De Stichting het Groene Hart probeert daarom voortdurend het belang van het gebied over het voetlicht te brengen, samen met anderen projecten te doen, en om met belanghebbenden vraagstukken te bespreken als bodemdaling, energietransitie of ruimtelijke kwaliteit.

Kalden is het eens met de analyse uit de visie Bentwoud 2100 dat het Bentwoud nu al kwetsbaar is voor versnippering. Daarom spreekt de strategie van ‘slow wood’ hem aan: gebruik de tijd voor goede doordenking. Zorg dat in het Bentwoud de verhouding natuur en recreatie niet uit het lood raakt. Ga samenwerken met anderen, en loop voorop op de overheden. Dan moeten zij reageren en niet wij.

Gebrek aan samenwerking tussen overheden en tussen overheden en samenleving is niet alleen van deze tijd. Datzelfde geldt voor economische belangen die van invloed zijn op onze leefomgeving. Dat maakte Peter Vlasveld duidelijk in zijn verhaal over de geschiedenis van het droogmaken van de Noordplas, de polder waarin het Bentwoud ligt. Het lucratieve turfwinnen zonder aan de gevolgen te denken is ook een mooi voorbeeld uit het verleden van korte-termijn-denken. Zelfs de landscheidingsdijk werd doorgegraven om het turf sneller te kunnen afvoeren met grote risico’s tot gevolg. De eerste plannen voor een droogmakerij dateren van rond 1700. Pas meer dan een halve eeuw later kreeg dit echt vorm. Het interessante boek van Peter Vlasveld over de Noordplas is te verkrijgen bij het Historisch Museum in Hazerswoude.

De vos: een nieuwe bewoner van het Bentwoud

Het is zover. Voetsporen en vossendrollen werden al een tijdje gevonden, maar in het Bentwoud gemaakte vossenfoto’s lieten geruime tijd op zich wachten. Niet onlogisch wanneer men bedenkt dat de vos zich door intensieve bejaging steeds meer heeft ontwikkeld tot schemer- en nachtdier. De vos is niet kieskeurig wat zijn menu betreft. Kleine knaagdieren, hazen, konijnen, vogels, eieren, bessen: al het eetbare is welkom, tot aan door mensen achtergelaten afval aan toe. Als hondachtige beschikt de vos over een perfect reukvermogen en een prima gehoor. Voeg daarbij zijn slimheid en goede geheugen en duidelijk zal zijn dat een vos meestal wel aan de kost zal komen.

Foto: Pieter van Dijk

Wat hem danig in de weg kan zitten is de concurrentie van andere vossen. Een maal per jaar krijgt een vos 4 a 5 jongen. Zij worden geboren in een uitgegraven konijnenhol of zelf gegraven burcht. Hier wonen ze met hun moeder. Vader is niet inwonend, maar schijnt wel regelmatig voedsel aan te leveren. Vanaf half juni vindt het leven steeds meer plaats buiten de burcht, en vanaf september moeten de jonge vossen op zoek naar een eigen territorium. Hier wordt het leven lastiger. Lees verder De vos: een nieuwe bewoner van het Bentwoud

Een mooie toekomst voor de Grote Egelskop?

Het Bentwoud is aangelegd op van nature vruchtbare akkerbouwgrond, die daarnaast jarenlang extra is bemest. Een groot deel van die voedingsstoffen komt uiteindelijk in de sloten terecht die het gebied doorsnijden. Water- en oeverplanten vertonen dan ook een weelderige groei in het nieuwe natuurgebied. Zo’n plant is bijvoorbeeld de grote egelskop, zo genoemd naar zijn bolvormige stekelige vruchten.

Op de foto is te zien dat het gaat om een eenhuizige plant. De grote bolletjes zijn de vrouwelijke bloemen, daarboven bevinden zich de kleinere mannelijke bloeiwijzen. Doordat de grote egelskop enthousiast voedingsstoffen uit de bodem opneemt is het een plant met bijzondere mogelijkheden. Lees verder Een mooie toekomst voor de Grote Egelskop?

Fiets op Monumentendag rond het Bentwoud

Pak op Monumentendag 9 september de fiets om te genieten van kenmerkend erfgoed rond het Bentwoud, zoals boerderijen, molens, kerken, en een watertoren. De Vereniging Vrienden van het Bentwoud heeft ook dit jaar een fietsroute samengesteld langs 19 monumenten in Benthuizen, Boskoop en Hazerswoude-Dorp. De route voert je over oude veendijken met prachtig zicht op het zich ontwikkelende bosgebied en gaat ook door het Bentwoud. Ook de nieuwste fietspaden in het Bentwoud staan in de folder. Je kunt stilstaan bij de de historische plek van de Hildam. Deze dam was rond eind 15e eeuw een sluiproute tussen Rotterdam en Amsterdam voor schippers om de tol bij Gouda te omzeilen en werd daarom door een groep Gouwenaren met de grond gelijk gemaakt. Omdat het 9 september ook Nationale Orgeldag is, hebben verschillende kerken langs de fietsroute die dag hun deuren geopend.

Gratis folder
De folder Fietsroute langs monumenten rond het Bentwoud kunt u downloaden. Lees verder Fiets op Monumentendag rond het Bentwoud

Een engeltje: de kleine watersalamander

Kikkers leggen hun eieren in grote vormloze hompen. Padden pakken het iets subtieler aan. Hun eitjes worden in fraaie lange snoeren tussen de waterplanten gedrapeerd. Het zorgvuldigst gaat echter de kleine watersalamander te werk. Elk van de ongeveer 250 enigszins kleverige eitjes wordt apart tussen de blaadjes van een waterplant gevouwen. De waterpest, de plant op de foto is hiervoor heel geschikt.

In de Tweede Tocht heeft deze plant zich explosief ontwikkeld, zodat het frisgroene sterkroos vrijwel verdwenen is. Waterpest draagt zijn naam niet voor niets. De plant is oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika. In Europa heeft hij zich snel verspreid en voor veel overlast gezorgd door het doen dichtgroeien van watergangen. Voor de jonge salamander op de foto vormen de planten voorlopig een ideale plek om zich te verstoppen voor vele potentiele vijanden. Bovendien produceert de plant grote hoeveelheden zuurstof, die voor alle met kieuwen toegeruste waterdieren onontbeerlijk is. Ook de salamanderlarve op de foto draagt kieuwen, die het diertje met wat fantasie een engelachtig aanzien geven. Deze zullen tijdens de volwassenwording verdwijnen, waarna de salamander met longen en via de huid kan gaat ademen. Het water wordt daarna verlaten en de salamander is landbewoner geworden. Pas in het voorjaar keren de dieren tijdelijk naar het water terug om te paren en eitjes te leggen. Lees verder Een engeltje: de kleine watersalamander