De vos: een nieuwe bewoner van het Bentwoud

Het is zover. Voetsporen en vossendrollen werden al een tijdje gevonden, maar in het Bentwoud gemaakte vossenfoto’s lieten geruime tijd op zich wachten. Niet onlogisch wanneer men bedenkt dat de vos zich door intensieve bejaging steeds meer heeft ontwikkeld tot schemer- en nachtdier. De vos is niet kieskeurig wat zijn menu betreft. Kleine knaagdieren, hazen, konijnen, vogels, eieren, bessen: al het eetbare is welkom, tot aan door mensen achtergelaten afval aan toe. Als hondachtige beschikt de vos over een perfect reukvermogen en een prima gehoor. Voeg daarbij zijn slimheid en goede geheugen en duidelijk zal zijn dat een vos meestal wel aan de kost zal komen.

Foto: Pieter van Dijk

Wat hem danig in de weg kan zitten is de concurrentie van andere vossen. Een maal per jaar krijgt een vos 4 a 5 jongen. Zij worden geboren in een uitgegraven konijnenhol of zelf gegraven burcht. Hier wonen ze met hun moeder. Vader is niet inwonend, maar schijnt wel regelmatig voedsel aan te leveren. Vanaf half juni vindt het leven steeds meer plaats buiten de burcht, en vanaf september moeten de jonge vossen op zoek naar een eigen territorium. Hier wordt het leven lastiger. De vrouwtjes verdragen elkaar redelijk, vooral als er voldoende voedsel beschikbaar is. De jonge mannen daarentegen raken door het zoeken naar een eigen leefgebied aan het zwerven en worden door de gevestigde orde van hot naar her gejaagd. Hierdoor is het bejagen van vossen door mensen die dit nodig vinden weinig succesvol. De plek van een gedode vos wordt meestal direct overgenomen door een jong exemplaar dat op zoek is naar een eigen territorium. Wie zijn pluimvee tegen vossen wil beschermen kan het best investeren in veilige huisvesting. Helaas hebben de slimheid en flexibiliteit van de vos hem een slechte naam bezorgd. Slimheid wordt sluwheid en flexibiliteit wordt opportunisme. Talloos zijn de verhalen over de vos die alle mogelijke vervelende menselijke eigenschappen krijgt toegedicht. Van de middeleeuwse Vos Reynaerde, via Vosje Loos bij Bruintje Beer tot aan Rein bij Paulus de Boskabouter: er deugt niets aan het prachtige, intelligente dier. Misschien heeft Disney het een beetje begrepen. Die heeft Robin Hood de gedaante van een vos gegeven. ’t Is gewoon de kift! Bentwoudvos: welkom!

Een mooie toekomst voor de Grote Egelskop?

Het Bentwoud is aangelegd op van nature vruchtbare akkerbouwgrond, die daarnaast jarenlang extra is bemest. Een groot deel van die voedingsstoffen komt uiteindelijk in de sloten terecht die het gebied doorsnijden. Water- en oeverplanten vertonen dan ook een weelderige groei in het nieuwe natuurgebied. Zo’n plant is bijvoorbeeld de grote egelskop, zo genoemd naar zijn bolvormige stekelige vruchten.

Op de foto is te zien dat het gaat om een eenhuizige plant. De grote bolletjes zijn de vrouwelijke bloemen, daarboven bevinden zich de kleinere mannelijke bloeiwijzen. Doordat de grote egelskop enthousiast voedingsstoffen uit de bodem opneemt is het een plant met bijzondere mogelijkheden. De regelmatige aanvoer van voldoende zoet rivierwater is door de klimaatverandering minder vanzelfsprekend dan in het verleden. Aan de andere kant lijkt het er op dat er meer hevige stortbuien plaatsvinden die voor plotselinge wateroverlast zorgen. Om deze uitersten het hoofd te bieden zullen er in de nabije toekomst meer waterbergingsgebieden moeten worden ontwikkeld die in korte tijd veel water kunnen opnemen. In tijden van droogte kunnen vervolgens tekorten vanuit deze buffers worden aangevuld. Dit water moet echter wel schoon zijn. Hierbij kan de grote egelskop een rol spelen. Stikstof en fosfaat die de bodem van een buffergebied dreigen te vervuilen worden door deze plant in grote hoeveelheden opgenomen. Bij regelmatig “oogsten” van de egelskop zal de concentratie van meststoffen minder worden. En de geoogste egelskop? Die is (naast een aantal andere planten) zeer geschikt als biomassa. Er kan bio-ethanol of biogas uit worden gewonnen, terwijl hiervoor tot nu toe veel voedingsgewassen worden opgeofferd. Meer informatie is te vinden op de website H2O.

Fiets op Monumentendag rond het Bentwoud

Pak op Monumentendag 9 september de fiets om te genieten van kenmerkend erfgoed rond het Bentwoud, zoals boerderijen, molens, kerken, en een watertoren. De Vereniging Vrienden van het Bentwoud heeft ook dit jaar een fietsroute samengesteld langs 19 monumenten in Benthuizen, Boskoop en Hazerswoude-Dorp. De route voert je over oude veendijken met prachtig zicht op het zich ontwikkelende bosgebied en gaat ook door het Bentwoud. Ook de nieuwste fietspaden in het Bentwoud staan in de folder. Je kunt stilstaan bij de de historische plek van de Hildam. Deze dam was rond eind 15e eeuw een sluiproute tussen Rotterdam en Amsterdam voor schippers om de tol bij Gouda te omzeilen en werd daarom door een groep Gouwenaren met de grond gelijk gemaakt. Omdat het 9 september ook Nationale Orgeldag is, hebben verschillende kerken langs de fietsroute die dag hun deuren geopend.

Gratis folder
De folder Fietsroute langs monumenten rond het Bentwoud kunt u downloaden. Lees verder Fiets op Monumentendag rond het Bentwoud

Een engeltje: de kleine watersalamander

Kikkers leggen hun eieren in grote vormloze hompen. Padden pakken het iets subtieler aan. Hun eitjes worden in fraaie lange snoeren tussen de waterplanten gedrapeerd. Het zorgvuldigst gaat echter de kleine watersalamander te werk. Elk van de ongeveer 250 enigszins kleverige eitjes wordt apart tussen de blaadjes van een waterplant gevouwen. De waterpest, de plant op de foto is hiervoor heel geschikt.

In de Tweede Tocht heeft deze plant zich explosief ontwikkeld, zodat het frisgroene sterkroos vrijwel verdwenen is. Waterpest draagt zijn naam niet voor niets. De plant is oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika. In Europa heeft hij zich snel verspreid en voor veel overlast gezorgd door het doen dichtgroeien van watergangen. Voor de jonge salamander op de foto vormen de planten voorlopig een ideale plek om zich te verstoppen voor vele potentiele vijanden. Bovendien produceert de plant grote hoeveelheden zuurstof, die voor alle met kieuwen toegeruste waterdieren onontbeerlijk is. Ook de salamanderlarve op de foto draagt kieuwen, die het diertje met wat fantasie een engelachtig aanzien geven. Deze zullen tijdens de volwassenwording verdwijnen, waarna de salamander met longen en via de huid kan gaat ademen. Het water wordt daarna verlaten en de salamander is landbewoner geworden. Pas in het voorjaar keren de dieren tijdelijk naar het water terug om te paren en eitjes te leggen. Lees verder Een engeltje: de kleine watersalamander

Een gele kwikstaart overziet zijn leefgebied

Bij het woord weidevogels zal vaak gedacht worden aan de wat grotere soorten, zoals de kievit, de grutto of de tureluur. Toch is ook deze parmantige gele kwikstaart een weidevogel. Hij voelt zich thuis in vochtig grasland waar op een goed verborgen plekje kan worden genesteld. Helaas worden de meeste weilanden nogal intensief geëxploiteerd, wat de gele kwikstaart er toe brengt zijn heil steeds vaker te zoeken op akkergrond.

Foto: Jan van Dijk

Ook daar ben je helaas niet altijd veilig, wat er toe leidt dat het aantal broedende gele kwikstaarten afneemt. Dit heeft het diertje op de “rode lijst” doen belanden. Dit is een inventarisatielijst van verdwenen, bedreigde of kwetsbare diersoorten. Een plekje op deze lijst betekent echter alleen een constatering en biedt geen wettelijke bescherming. Hiervoor dient de wet natuurbescherming, die vanaf 1 januari 2017 van kracht is. Deze wet vervangt de natuurbeschermingswet, de boswet en de flora- en faunawet. Voor een aantal diersoorten is deze nieuwe wet een verbetering, voor andere soorten betekent deze wet het einde van hun beschermde status. Nog een verschil met de oude wetgeving is dat de provincie verantwoordelijk is voor de uitvoering en bevoegd is tot het nemen van beslissingen t.a.v. ontheffingen of vergunningen. De gele kwikstaart brengt de winter door in Afrika. Eigenaardig is dat de heen- en terugreis niet altijd volgens dezelfde route plaatsvinden.

Een platbuik

Mijn eerste ontmoeting met een platbuik had ik als jochie van een jaar of tien. Ik vond het dier dood aan de kant van de weg en was er van overtuigd dat het door een fiets overreden was. Hoe anders kwam het beest zo plat? Hij stond wel in mijn determinatiegidsje onder de naam libellula depressa, maar in die dagen deed die naam nog geen belletje bij mij rinkelen. Het zou nog heel wat jaren duren voordat ik er achter kwam dat hij in het Nederlands platbuik heet, zo genoemd naar zijn platte, brede achterlijf.

Hij komt nu ook in het Bentwoud voor. Het schijnt een pionierssoort te zijn. Dat wil zeggen dat hij recent gevormde leefgebieden koloniseert. Voor de oudere delen van het Bentwoud gaat dit niet helemaal meer op. Zeker niet voor de tweede tocht ter hoogte van het oude hondenbos waar ik deze platbuik tegenkwam. Het exemplaar op de foto is een mannetje. Pas uit de larvehuid gekropen is het achterlijf geel. Later wordt dit blauw “berijpt”. De gele kleur is nog mooi te zien aan de randen van de achterlijfsegmenten. Bij een bejaarde libel is het hele achtereind blauw. De vrouwtjes zijn hun hele leven geelbruin van kleur. De mannen zijn continu bezig met het bewaken van hun territorium. Libellen zijn het actiefst en alertst op het heetst van de dag. Geen gunstig moment om een foto te maken. Ze houden er echter een favoriet plekje op na van waaruit ze hun gebied goed kunnen overzien, speurend naar vrouwtjes, voedsel en vijanden. Hiernaar keren ze consequent terug. Heb je dit plekje ontdekt, dan is het alleen nog een kwestie van geduld. Zo lukte het toch nog om ’s middags om een uur of twee op een bijna tropisch aandoende dag deze foto te maken.

Kom naar de Bentwoud Buitendag

Datum en tijdstip: 25 juni 13.30 – 17.00 uur.
Locatie: bij parkeerplaats Bentwoud West. Maar kom op de fiets!

Activiteiten voor kinderen
Het is niet nodig om je vooraf op te geven.
Voor kinderen is de Bentwoud Buitendag gratis.

1 Natuurwijs voor kinderen in de basisschoolleeftijd. Met natuurgids Wim Smits op een spannende manier de natuur in het Bentwoud ontdekken met als thema: geuren en kleuren in het Bentwoud. Start14.00 uur en 15.30 uur voor iedere keer 20 kinderen.

2 Kabouterroute voor kinderen van 4 – 7 jaar. Het pakket voor de Kabouterroute van Staatsbosbeheer dat normaal €5 kost, is tijdens deze middag gratis. Vrijwilligers van Staatsbosbeheer wijzen de weg. Ouders lopen zelf mee. Onderweg limonade en koek.

3 Speurtocht Kees de koolmees voor kinderen van 7 – 10 jaar. Aan het eind kunnen de eerste 50 kinderen – 1 per gezin – gratis een nestkastje timmeren (normaal 7,50). Vrijwilligers van Staatsbosbeheer begeleiden.

4 Boomplakje zagen voor kinderen vanaf 7 jaar.

5 Smoothy-fiets. Trap je eigen smoothy bij elkaar! Voor alle leeftijden.

Andere activiteiten
Voor deze activiteiten vragen we een bijdrage van €3,00 p.p.

1 Het Bentwoud als inspiratiebron. We trekken met potlood, houtskool en papier het Bentwoud in! De bekende Benthuizense kunstenares Conny van Daalhoff-Kruithof geeft aanwijzingen hoe het landschap vast te leggen. U krijgt benodigde materialen mee. In verband hiermee vragen we een extra bijdrage van €5 p.p (in totaal dus €8). Duur: 1.15 uur.
Start: 14.00 uur en 15.30 uur. Per workshop 8 personen.

2 Vogels spotten. Wijnand van den Bosch leert u ze herkennen en tellen!
Duur: 1 uur.
Start 14.00 en 15.30 uur. Per workshop 10 personen.

3 Het Bentwoud in vogelvlucht. De highlights van het Bentwoud ontdekken we op de fiets met Rob van Daalhoff en Siep Eilander. Duur: 1 uur.
Start 14.00 uur. Voor 20 personen.

4 Natuur fotograferen met de smartphone. De bekende Zoetermeerse fotograaf Ton van Zeijl wijdt u in de geheimen in! Duur: 1 uur.
Start 14.00 en 15.30 uur. Deze workshop kent een extra bijdrage van € 2 (in totaal dus €5). Per workshop 10 personen.

5 Banjerroute All You Can Eat in het Bentwoud. Struinend op zoek naar alles wat eetbaar is in het Bentwoud met Cor Groenendijk en Dirk van Ommeren. Lengte is beperkt, zo’n 4 kilometer, maar we doen er 2 uur over.
Start 14.00 uur. Maximaal 20 personen.

6 Het onbekende leven van de slak. Anthonie van Peursen weet hier alles over en neemt u mee op zoek naar slakken. Maakt onbekend onbemind? Na deze workshop niet meer! Duur 1 uur.
Start 14.00 uur en 15.30 uur. Maximaal 15 personen per keer.

7 Historische wandeling. Marjan Sieben leidt u door de geschiedenis van het gebied dat nu het Bentwoud heet. Duur: 1 uur.
Start 14.00 uur en 15.30 uur. Per ronde 20 personen.

8 Wildeplantenwandeling. Op verzoek van Staatsbosbeheer werkt KNNV Zoetermeer mee aan het inventariseren van de flora in het Bentwoud. Henk Lubberding en Joke de Ridder nemen u mee op een korte wandeling langs de van nature aanwezige planten in het Bentwoud. Duur 30-45 minuten.
Start 14.00 uur en 15.30 uur. Loepjes en plantenboeken zo mogelijk zelf meenemen. Per keer 15 personen.

Vooraf inschrijven kan, maar hoeft niet.
De activiteiten voor volwassenen hebben een beperkt aantal plaatsen. We bieden de gelegenheid tot voorintekening. Door op de volgende link te klikken kunt u zich per mail opgeven voor de activiteit van uw voorkeur:  BentwoudBuitendag@gmail.com.

Een hapje en een drankje
Dorpshuis-Eetcafé De Tas uit Benthuizen is aanwezig voor een hapje en een drankje.

De Bentwoud Buitendag is een initiatief van de Vereniging Vrienden van het Bentwoud in samenwerking met Staatsbosbeheer.

Ruigpootbuizerd: let op bevedering van het loopbeen

Doordat de gewone buizerd zo variabel van kleur is wordt hij soms aangezien voor de zeldzamere ruigpootbuizerd. Doorslaggevend bij het determineren van de ruigpootbuizerd is de bevedering van het loopbeen. Dit is het deel van de poot vlak boven de klauw. De vogel op de foto was zo vriendelijk zich zodanig aan de fotograaf te presenteren dat er geen twijfel mogelijk is.

Foto Jan van Dijk
De ruigpootbuizerd broedt in Noord-Europa. Na het broedseizoen trekt hij naar zuidelijker streken en ook in Nederland is hij te zien in de winter en tijdens het nog koude voorjaar. Teruggekeerd naar de noordelijke toendra’s nestelt de ruigpootbuizerd op de grond of op een richel langs de rotsen. Hoeveel eieren het vrouwtje legt is afhankelijk van het beschikbare voedsel. In slechte jaren legt ze 2 – 3 eieren. In goede jaren iets meer dan het dubbele. Als na een maand broeden de kuikens zijn geboren duurt het nog maar anderhalve maand voor ze kunnen vliegen. De ouders blijven hun kroost nog geruime tijd voeren. Op het menu staan veel woelmuizen en lemmingen. Na het broedseizoen trekken de vogels naar het zuiden. Tot in Noord-Griekenland kunnen ze worden waargenomen.

Een uiltje knappen

Hij zit er een beetje slaperig bij. Logisch. Voor deze ransuil moet het werken nog beginnen. Wanneer straks de schemering invalt, wordt deze uilensoort actief en kan hij op muizenjacht. Hopelijk heeft hij kunnen genieten van de nodige dagrust. Op zo’n tien meter afstand bevindt zich namelijk al een groot deel van de dag een groep fotografen. Zij hopen een foto te maken van de velduilen die in het Bentwoud zijn gesignaleerd. Helaas: hun wachten is tot nu toe voor niets geweest. Wanneer mijn zoon en ik de groep passeren wordt er wat vreemd naar ons gekeken. Die twee weten zeker niet dat dit de plek is waar valt te scoren. Eenmaal de groep gepasseerd spot mijn zoon achter het gaas van het hondenlosloopgebied de ransuil. Hij gaat door de knieën en begint een serie foto’s te maken.

Foto Melle Kuit
Vanuit de groep wordt niet gereageerd. Totdat er vanuit de tegengestelde richting nog een fotograaf arriveert die naast ons komt zitten. Nu wordt men toch nieuwsgierig en in een mum van tijd bevinden we ons omringd door een meute plaatjes schietende heren en dames. Ze zijn helemaal blij. Toch nog een beloning na uren wachten. En de uil? Een beetje slaperig knippert hij met zijn ogen. Maar vergis je niet: Zijn kop staat naar ons toegedraaid en zijn oorpluimen staan in de waakstand. Zijn slaperige ogen wekken de indruk dat hij nog even een uiltje wil knappen voordat het donker wordt. Het is trouwens volgens taalkundigen niet zeker of deze uitdrukking “een uiltje knappen” op de overdag slapende uil betrekking heeft. Het zou ook over een type vlinder dat wel uiltje wordt genoemd, kunnen gaan. De uitdrukking betekent in dat geval: even een vlindertje vangen; een smoes om er even tussenuit te knijpen en overdag een dutje te doen.

De slobeend: een vogel met een feestneus

Oppervlakkig beschouwd lijken deze elkaar passerende eendenpaartjes wel wat op elkaar. Het dichtstbijzijnde stelletje is echter voorzien van een opvallend grote snavel. Dit is een handig stuk gereedschap, dat deze eenden gebruiken bij het vergaren van voedsel. Langs de binnenrand van die grote snavel hangen kamvormige lamellen die zijn te vergelijken met de baleinen van een walvis. Met gebogen hoofd slobberen deze slobeenden water op dat langs de zijkanten weer uit de snavel wordt geperst.


Plantendelen en kleine waterdieren worden op deze wijze uit het water gezeefd. Ook bij de jonge eendenkuikens van de slobeend is al snel na hun geboorte te zien dat er zich een enorme snavel aan het ontwikkelen is. In de provincie Friesland worden in een aantal meren de winterrustgebieden aangegeven met boeien waarop een slobeend is afgebeeld. Het is de bedoeling dat er op deze plekken niet wordt gevaren. Om de daar overwinterende watervogels geen energie te laten verspillen is het zaak ze zo weinig mogelijk te laten opvliegen. Ze moeten hun krachten sparen voor het broedseizoen. De slobeend kan een flinke leeftijd bereiken. In Spanje werd ooit een slobeend geschoten die een ring aan zijn poot bleek te dragen. Deze was 31 jaar toen de jager hem te grazen nam. De ring was in Nederland bij de toen nog jonge eend omgedaan.